Geçmiş Projeler

ÇEKÜL Vakfı ve Akdeniz Tanıtım işbirliğiyle Tarihi Kentler Birliği desteği ile düzenlenen YAPEX Restorasyon ve Kültür Mirasını Koruma Fuarı, kültür mirasını oluşturan eski ve yakın dönem mimari ve kültürel eserlerin korunması, restorasyonu, işlevlendirilmesi ve geleceğe aktarılması için çalışmalar yapan tüm girişimci ve üretici unsurları koruma ve restorasyon sektörü olarak bir araya getirmeyi hedefliyordu. Düzenlendiği her yıl, ana teması çerçevesinde panel ve sunumlara ev sahipliği yapan fuar, katılımcı belediyelerin bu ana temaya bağlı olarak uyarladıkları stant tasarımları için de doğal bir sergi alanı oluşturuyordu. YAPEX bünyesinde, kırsal miras, tarihi çarşılar, kültür mirası ve işlevlendirme, kentsel ittifaklar, kent müzeleri gibi çeşitli başlıklar öne çıktı.

YAPEX Kırsal Miras ve Kent İlişkisi Broşürü
 

Günümüzde sürekli değişim ve devinim içindeki Anadolu kentlerinde, yerel yönetimlerin kültür odaklı stratejiler geliştirmelerine ve eylem alanlarını belirlemelerine öncülük etmek amacıyla hazırlanan Kültür Odaklı Stratejik Kent Planları; alan incelemeleri, çalıştay ve odak grup toplantılarıyla desteklenen bir süreçle hayata geçirildi. Çalışma süreci, çalışılan kentin özellikleri ve ihtiyaçları doğrultusunda detaylandırılarak bazen bir tasarım rehberi, bazen ise bir nazım plan veya eylem planı üretimiyle sonuçlandırıldı. Özellikle mahalle ölçeğinde, kamusal mekânlar yaratılmasına yönelik projeler kurgulanarak bu projelerin hayata geçirilebilmesini sağlayacak alan örgütlenmesi de desteklendi. 2014-2017 yılları arasında Merzifon, Payas, Elbistan, Osmaniye ve Birgi için
hazırlanan ve uygulanan kültür odaklı stratejik kent planlarına aşağıdaki linklerden ulaşabilirsiniz:

Merzifon Kültür Odaklı Kent Planı 

Payas Kültür Odaklı Kent Planı

Elbistan Kültür Odaklı Kent Planı

Osmaniye Kültür Odaklı Kent Planı

Birgi Kültür Odaklı Kent Planı 

ÇEKÜL Vakfı, Anadolu kentlerinde devam eden koruma çalışmalarına yön verebilmek amacıyla 2011-2018 yılları arasında her Çarşamba Beyoğlu ÇEKÜL Evi’de Çarşamba Toplantıları gerçekleştirdi. ÇEKÜL Vakfı Başkanı Prof. Dr. Metin Sözen başkanlığında yapılan toplantılarda, farklı disiplinlerden profesyonellerin yer aldığı ÇEKÜL uzman ekibi, Anadolu’da her ölçekteki yerleşim yerlerinin yöneticileri ve kent temsilcileri ile bir araya gelerek tasarım, uygulama, işlevlendirme projeleri ve yeni kavramlar, yaklaşımlar etrafında sürmekte olan koruma çalışmalarına yön verecek yol haritalarını oluşturdu. 

Tarihi Kentler Birliği adına, Türkiye Belediyeler Birliği’nin desteğiyle, Kentsel Strateji’nin gönüllü danışmanlığında, ÇEKÜL Vakfı tarafından 2012 yılında Kültür Öncelikli Bölgesel Yol Haritaları programı başlatıldı. Program, ortak bir coğrafyayı paylaşan yerel yönetimlerin, bu değerlere ortak bir miras anlayışıyla sahip çıkmasına, kalkınma stratejileri kapsamında kültür öncelikli gelişim dinamiklerinin ortaya çıkarılmasına, ortak kaynakların paylaşımcı ve akılcı bir anlayışla değerlendirilmesine olanak hazırlamayı amaçlıyordu. 

Kültür Öncelikli Bölgesel Yol Haritaları 2012 yılında dört bölgede gerçekleştirildi:
Trakya Birleştirici Güç; Doğa, Su, Kültür Strateji Planı (Edirne-Kırklareli-Tekirdağ),
Altın Üçgen; Aydın-Denizli-Muğla İşbirliği Planı (Aydın-Denizli-Muğla),
Göller Bölgesi Etkileşim Planı (Afyon-Burdur-Isparta),
Kapadokya Stratejik Yön Planı (Aksaray-Nevşehir-Niğde-Kayseri-Kırşehir).
2012 yılı yol haritaları çalışmalarına linkten ulaşabilirsiniz.

2013 yılında beş bölgede çalışmalar yürütüldü:
Trakya Ağ Eylem Planı,
Çukurova Doğa ve Kültür Öncelikli Vizyon Planı,
Muğla Doğa ve Kültür Öncelikli Vizyon Planı,
Güney Marmara Kırsal Miras Strateji Planı,
Van Gölü Havzası Kültür Öncelikli Vizyon Planı.
- 2013 vizyon planlarına linkten ulaşabilirsiniz.

ROTA Planlama Programı kapsamında Anadolu’nun özgün coğrafyasında rotaların planlanmasına
dair kavramlar, ilkeler, pratikler araştırıldı, öneriler geliştirildi. Çukurova, Gaziantep, Kelkit ve
Yeşilırmak havzaları gibi bölgelerde yürütülen çalışmalar 2014 yılı sonunda tamamlandı.
- 2014 rota planlarına linkten ulaşabilirsiniz.

Mimar Sinan'ın doğduğu yer olan Ağırnas'taki koruma çalışmaları uzun yıllardır ÇEKÜL Vakfı'nın gündeminde yer alıyor. Ağırnas’taki Koramaz Vadisi'nde 40’tan fazla kaya oyma kilise, 21 yer altı şehri, 100’den fazla sivil mimari yapı ve çok sayıda tarihi çeşme, köprü ve değirmen bulunuyor. Vadideki bu kültürel mirasın belgelenmesi, korunması ve tanıtılması amacıyla Kayseri Büyükşehir Belediyesi, Melikgazi Belediyesi ve Obruk Mağara Araştırma Grubu işbirliğinde projeler yürütülüyor.  Yapılan çalışmaların olumlu etkisiyle Koramaz Vadisi, 2020 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne dahil edildi.

Kültürel ve doğal mirası koruyabilmek için öncelikle bu mirası saptamak ve belgelemek gerekiyor. Bu amaçla yerel yönetimler tarafından kentin kültür envanteri hazırlanarak kullanılabilir bir veritabanı oluşturuluyor.

Adana, Amasya, Antalya, Battalgazi, Burdur, Gaziantep, Gümüşhane, Gürün, İzmir, Karaman, Kilis, Mardin, Muğla, Ordu ve Tekirdağ, Uşak’ta envanterler hazırlandı. Kentlerin yerel olanaklarıyla hazırladıkları envanterler dışında, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yayınlanan kent kültür envanterleri ve Türkiye Bilimler Akademisi’nin (TÜBA) Türkiye Kültür Sektörü (TÜKSEK) projesi de kültürel ve doğal mirasımızı belirleme ve belgeleme konusunda atılan önemli adımlar arasında yer alıyor. Sürekli güncellenen bu envanterler ÇEKÜL Bilgi-Belge Merkezi’nde araştırmacılara sunuluyor.

Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı, çağdaş Türk mimarlığının kurumsallaşma ve gelişme sürecinde önemli bir kilometre taşıdır. 20. yüzyılın ilk yarısını kapsayan bu dönem, ulusal kültürümüzün köklerinden beslenmiş bir mimarlık anlayışının temsilcisidir. 

ÇEKÜL Vakfı, Cumhuriyet dönemi yapılarının taranması, tescili ve korunması, mimarlarının yapı üzerine konulacak tabelalar ile anılması ve kent envanterlerine girmesi konusunda bir dizi çalışma başlattı. Proje kapsamında öncelikle Kastamonu, Taşköprü, Bursa, Sivas, Safranbolu kentlerinde bu döneme ait yapılar kent müzesi ve arşivi, çevre kültür evi, kent atölyesi olarak değerlendirildi. 

Endüstri mirasının korunarak yaşatılması ve kent yaşamına katılması için bilinç ve duyarlılık yaratmak amacıyla 2011 yılının Mart ayında başlayan “İstanbul-Marsilya: Endüstri mirasını görünür ve anlaşılır kılmak” başlıklı proje, Marsilya’da bulunan Bureau des compétences et désirs (Yetenekler ve İstekler Ofisi) ile birlikte yürütüldü. Sivil Toplum Diyaloğu-İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Hibe Programı kapsamında hazırlanan proje, İstanbul-Marsilya arasında yüzyıllardır devam eden bağların güçlendirilmesinin yanı sıra pek çok kentte gözden çıkarılan endüstri mirasının kent kimliği için önemine vurgu yaptı.    

Proje kapsamında sanatçı Serkan Taycan’ın İstanbul ve Marsilya’da çektiği, iki kentin endüstri mirası yapılarının izlerini süren fotoğraflarının yer aldığı bir sergi düzenlendi. Dr. Ahmet Sezgin ve Ruşen Aktaş tarafından yayına hazırlanan “Ex-change: İstanbul Marsilya” isimli kitap yayınlandı. Endüstri mirasının kentte görünürlüğünün artması amacıyla, enstalasyon sanatçısı Bertrand Ivanoff tarafından Üsküdar’daki Kâgir Değirmen Bostan binasının cephesi Mart ve Nisan ayları boyunca ışıklandırıldı. Kentlilik ve koruma bilincinin oluşturulması için Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Mimarlık ve Güzel Sanatlar Fakültesi ile Bahçeşehir Üniversitesi Mimarlık Fakültesi öğrencileriyle, Bertrand Ivanoff önderliğinde bir dizi atölye çalışması gerçekleştirildi. İstanbul’daki ilköğretim ve ortaöğretim okullarında bir dizi eğitim gerçekleştirildi. çalışması düzenlendi.

Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemleri boyunca Anadolu’da İpek Yolu üzerinde bulunan anıtsal konaklama yapılarının onarılarak ve yeniden işlevlendirilerek yaşatılması; ticaret yolları üzerindeki yüzlerce yıllık kültürel alışverişin izlerinin somut olmayan kültürel miras kapsamında canlı tutulması; çeşitli güzergâhların kültür turizmi kapsamına alınarak dünyaya açılması; yol güzergâhlarındaki mimari yapılar odağında Selçuklular, Beylikler ve Osmanlıların Anadolu kültürüne yaptıkları katkıların bütünsel bir yaklaşımla anlamlandırılması olmak üzere dört boyutta sürdürülen çalışmalar sonucu bugün 100’den fazla han ve kervansaray onarıldı. Bunlar arasında Kayseri’de Sultan Han ve Karatay Han, Sivas’ta Alaca Han, Tokat’ta Mahperi Hatun Kervansarayı, Konya Selçuklu’da Zazadin Han, Antalya’da Şarapsa Han bulunuyor. 

ÇEKÜL Vakfı 2000’lerin başında gündemine aldığı Kaleli Kentler projesi kapsamında, yerel yönetimlerle işbirliğinde pek çok kentte kalelerin onarımı ve çevre düzenlemesine önayak oldu. Diyarbakır Surları ve İçkale’deki yapılar, Diyarbakır Valiliği, Büyükşehir Belediyesi ve ÇEKÜL Vakfı’nın ortak projesi doğrultusunda Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından onarıldı. Bursa Kalesi’nin Saltanat Kapısı Osmangazi Belediyesi tarafından onarıldı, çevre düzenlemesi yapıldı; Fetih Kapı ile Saltanat Kapı arasındaki surların restorasyonu tamamlandı. Yer Kapı ve çevresindeki surlar temizlendi ve restore edildi. Gaziantep Kalesi, Kültür Yolu Projesi kapsamında temizlenerek ortaya çıkartıldı. Ortaçağdan kalan Niksar Kalesi, içindeki Yağıbasan Medresesi, Yağıbasan Türbesi, Kale Camisi, hamamlar ve diğer yapılarla birlikte onarıldı. M.Ö. 6-7. yüzyıllarda yapılan Boyabat Kalesi belediye tarafından onarılarak turizme açıldı. 12. yüzyılda Selçuklular döneminde yapıldığı sanılan Karaman Kalesi Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından onarıldı. Sinop Kalesi’nin iç limana bakan bölümünde yer alan, 1997’ye kadar cezaevi olarak kullanılan yapı Bakanlıkça kültür merkezine dönüştürüldü. Çukurova’nın görkemli kalelerinden Kozan Kalesi’nin çevresi belediye tarafından düzenlendi.

Geleneksel yapı malzemeleriyle üreten; taşın, ahşabın, toprağın dilinden anlayan ustaların hızla yitirilmesi, onarım ve restorasyon çalışmalarının önünde önemli bir engel oluşturuyor. ÇEKÜL Vakfı tarafından hayata geçirilen kent atölyeleri, yitirilen üretim hafızasını yeniden yaratmayı ve geleneksel yapı sanatımız için ihtiyaç duyulan usta ve teknik eleman boşluğunu doldurmayı amaçlıyordu. Tarihi kentlerde kurulan kent atölyeleri, belediyeler, il özel idareleri, İŞKUR, Milli Eğitim Bakanlığı il müdürlükleri, meslek odaları, üniversite gibi kurumlar arasında oluşturulan ortaklıklarla yürütüldü. 

Kastamonu, Midyat, Gümüşhane, Ağırnas, Söke, Taraklı, Diyarbakır ve Vezirköprü gibi kentlerdeki uygulamalar 2009’da açılan Metin Sözen Sille Kent Atölyesi’nde ivme kazandı ve ağaç işleri, dülgerlik, sıvacılık, demircilik, kerpiç işçiliği, taş duvar ustalığında pek çok usta yetiştirildi. 

Kentlileri ortak anılar ve ortak bir kimlik altında buluşturan mekânlar yaratmak amacıyla Tarihi Kentler Birliği’nin de destek verdiği Kent Müzeleri ve Arşivleri, yerel yönetimler ve sivil toplum örgütlerinin girişimleriyle işlevini yitirmiş tarihi bir binanın onarılarak çağdaş bir kent müzesine dönüştürülmesini amaçlıyor. Bu müzeler aynı zamanda eğitici ve dinamik bir kültür merkezi olma görevini de üstleniyor.

1999’da tarihi halı fabrikası binasından dönüştürülerek düzenlenen Kemaliye Kent Müzesi, 2001’de ÇEKÜL’ün proje desteğiyle onarılan Hafızağa Konağı’nda kurulan Edirne Kent Müzesi, 2002’de Kastamonu Hükümet Konağı’nda açılan Kastamonu Kent Tarihi Müzesi ilk örnekleri oluşturdu. 2002’de Bursa’da cumhuriyetin ilk yapılarından Adliye Binası’nda kurulan Bursa Kent Müzesi, 2004’te eski İtfaiye Binası’nda kurulan İzmir Kent Arşivi ve Müzesi (APİKAM), 2009’da restore edilen Bayaz Han’da hizmet veren Gaziantep Kent Tarihi Müzesi, eski Mardin Süvari Kışlası’nda oluşturulan Sakıp Sabancı Mardin Kent Tarihi Müzesi ve Dilek Sabancı Sanat Galerisi bugün başarılı kent müzesi örnekleri arasında sayılıyor. 

Alanya, Hüseyin Azakoğlu Kent Müzesi ve Kent Belleği Merkezi, Beypazarı Kent Tarihi Müzesi, Bolvadin Kent Müzesi, Bornova Kent Arşivi ve Müzesi, Çanakkale Kent Müzesi ve Arşivi, Çorum Kent Arşivi, Darende Kent Müzesi, Erbaa Kent Müzesi, İncesu Kent Belleği Müzesi, İnegöl Kent Müzesi, Kadirli Kent Müzesi, Karaman Kent Kültür Müzesi, Kdz. Ereğli Kent Müzesi, Kemaliye Kent Müzesi, Kayseri Kent ve Mimarsinan Müzesi, Kozan Kent Müzesi, Kütahya Kent Tarihi Müzesi, Niksar Kent Müzesi, Osmaniye Belediyesi Kent Müzesi, Ödemiş Yıldız Kent Arşivi ve Müzesi, Safranbolu Kent Tarihi Müzesi, Samsun Kent Müzesi, Seydişehir Kültür Evi Müzesi, Simav Kent Müzesi, Şanlıurfa Kent Müzesi, Uşak Kent Tarihi Müzesi, Uzunköprü Kent Müzesi, Yalova Kent Müzesi, sayıları her yıl artan Kent Müzeleri’nden sadece bir kısmı. 

ÇEKÜL Vakfı’nın Kendini Koruyan Kentler projesinin ardından hayata geçirdiği havza birlikleri, havzalardaki küçüklü büyüklü yerleşmelerin, ortak doğal ve kültürel özellikler çerçevesinde bir araya gelerek kalkınma için güç birliği yapmasını öngörüyor. Havza birliklerinin amacı; doğal ve kültürel birikimler konusunda yerel inisiyatiflerin ve yerel yönetimlerin harekete geçmesini sağlamak, belirlenen öncelikler doğrultusunda ‘süreklilik’ ve yeni ‘dayanışma’ ortamları yaratılarak planlama ve koordinasyonu gerçekleştirmek, havzaya özgü değerleri ve gelenekleri ekonomiye kazandırmak, doğal-tarihsel-kültürel değerlerin korunmasına bağlı kalkınma modelini tüm havzaya yaymak olarak özetlenebilir. 

ÇEKÜL Vakfı’nın halen sürdürdüğü havza boyutundaki çalışmalar ilk olarak Antalya’nın Akseki-İbradı yöresinde başlatıldı. Yine Antalya’nın Elmalı-Kaş-Finike Havzası’nda bir dizi çalışma gerçekleştirildi. Bu deneyimler ışığında Küçük Menderes Havzası Koruma Birliği hayata geçirildi. Kasım 2000’de havza boyutunda doğal ve kültürel varlıkların envanterini çıkarmak ve bu verilere dayanarak bütüncül bir koruma ve geliştirme projesi oluşturmak amacıyla, İzmir Valiliği, yerel belediyeler, Dokuz Eylül Üniversitesi Mimarlık Fakültesi, Orman Bölge Başmüdürlüğü ile işbirlikleri yapıldı. Çalışmalar Birgi’de bulunan ÇEKÜL Çevre ve Kültür Evi merkez alınarak, Ödemiş, Birgi, Beydağ, Kiraz, Tire, Konaklı, Bademli, Ovakent, Bozdağ, Gölcük, Selçuk ve Şirince yerleşmelerinde sürdürüldü.

Kelkit Havzası Kalkınma Birliği Erzincan, Giresun, Gümüşhane, Sivas ve Tokat valilikleri, 16 ilçe ve bağlı belediyeler, Sivas Cumhuriyet ve Tokat Gaziosmanpaşa Üniversiteleri ile yerel sivil toplum örgütleri, ÇEKÜL Vakfı’nın önderliğinde bir araya gelerek 2003 yılında kuruldu. Gazi Osmanpaşa ve Cumhuriyet Üniversitelerinin katkılarıyla havza kaynaklarının ayrıntılı araştırılmasının ardından ekonomi, kültür, orman, tarım, eğitim, sağlık, turizm alanlarında somut sonuçlara ulaşan projeler gerçekleştirildi. Güneydoğu Anadolu Kültürel Miras ve Turizm Kalkınma Birliği 2003 yılında, GAP Bölgesel Kalkınma İdaresi ile birlikte, liderliğini ÇEKÜL Vakfı’nın üstlendiği bir konsorsiyum bünyesinde yönetilen bir program hayata geçirdi. Avrupa Birliği fonlarıyla hayata geçen 30 kadar kültürel miras projesinin uygulanması ve yönetilmesinde yerel ortaklara destek verildi.

2006 yılında Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak’ı kapsayan Güneydoğu Anadolu Kültürel Miras ve Turizm Kalkınma Birliği kuruldu. Uşak, Aydın, Denizli illerini içine alan Büyük Menderes Havzası Çevre Koruma Birliği Şubat 2008’de; Kocaeli, Sakarya, Bolu, Düzce, Karabük, Kastamonu, Zonguldak ve Bartın’ı kapsayan Batı Karadeniz Kalkınma Birliği (BAKAB) ise 2009’un ilk aylarında havza birlikleri arasına katıldılar.

1998 yılında Kemaliye, Midyat, Talas, Kastamonu, Akseki, Birgi ve Mudanya’da 7 Bölge 7 Kent projesi uygulanmaya başlamıştı. Türkiye’nin yedi bölgesinden birer kenti ayağa kaldırmayı hedefleyen proje zamanla Kendini Koruyan Kentler adı altında Anadolu toprakları üzerinde özgün kimliğini koruyabilmiş kentlere yayıldı. 

Kendini Koruyan Kentler ile kültürel dokunun geleceğe aktarılması amacıyla çok sayıda geleneksel yapı restore edildi, bir kısmı kültür ve eğitim merkezi, müze, atölye olarak yeniden işlevlendirildi. Sokaklar, çarşılar, meydanlar sağlıklaştırıldı, yeniden düzenlenerek canlandırıldı. Kentlerde koruma amaçlı kent planları hazırlanarak, kültür öncelikli bir gelecek vizyonu amaçlandı ve Kendini Koruyan Kentler hızla çoğaldı: Amasya; Ankara (Altındağ ve Ayaş); Antalya (Süleymaniye, Akseki, Elmalı, Kaş); Bursa; Çanakkale; Denizli (Buldan); Diyarbakır; Edirne; Gaziantep; İstanbul (Yeldeğirmeni); İzmir (Konak, Bergama, Birgi, Ödemiş); Karabük (Safranbolu), Karaman; Kars; Kastamonu; Kütahya; Malatya (Gürün), Muğla; Ordu; Sakarya (Taraklı); Sivas; Şanlıurfa; Tokat (Niksar, Erbaa); Tarsus; Uşak…
 

ÇEKÜL Vakfı’nın çalışmalarında değişmez yol haritası olan evden sokağa, sokaktan mahalleye, mahalleden kente, kentten havzaya, havzadan ülkeye bütüncül koruma planının ilk somut örneği 7 Bölge 7 Kent projesiydi. Doğal ve kültürel mirasın korunarak yaşatılması konusunda bir model oluşturarak diğer kentlere örnek olabilmek için 1998 yılında hayata geçirildi. Hem bölgeler hem de kentlerin ölçütleri konusunda bir denge gözetilerek Kemaliye, Midyat, Talas, Kastamonu, Akseki, Birgi ve Mudanya 7 Kent olarak belirlendi. Seçilen kentlerde ilk yapılan, bir sokak seçmek ve sokaktaki geleneksel bir evi onararak Çevre ve Kültür Evi olarak ve bir tarihsel yapıyı da yine restore ederek Kent Tarihi Müzesi ve Arşivi olarak işlevlendirmekti. Seçilen 7 Kent’te yapılan yaz okulları da projenin odak noktalarından biriydi. 7 Bölge 7 Kent, Vakfın sonraki yıllarda gerçekleştirdiği uzun soluklu Kentler Çocuklarındır eğitim programının da ilk duraklarından oldu.